Restauratie verslag.
Hieronder lees je mijn verslag over de restauratie module bij Mooi Vakonderwijs. In het verslag lees je alle stappen van het restauratie proces en alles wat ik ben tegen gekomen. Ik heb twee ramen gerestaureerd in de restauratie lessen, één raam zonder gebrandschilderd glas en met een makkelijke verdeling en één raam met gebrandschilderd glas en een moeilijke verdeling. Het proces van beide ramen lees je in het verslag.
Ik heb er voor gekozen om het verslag te schrijven op een verborgen pagina van mijn huidige website. Ik heb hiervoor gekozen omdat ik dan meer beeldmateriaal kan toevoegen en het verslag meer op een soort blog lijkt en daardoor leuker is om te lezen.
Veel lees en kijk plezier!
1. Het raam zonder brandschildering.
Dit raam heb ik gekregen van Glasatelier oud Rijswijk toen ik daar stage liep. Dit raam is waarschijnlijk afkomstig uit een jaren 30 woning maar waar het precies vandaan komt kon ik niet achterhalen. Dit soort ramen komen heel veel voor en zijn vaak door een atelier gemaakt en niet gemerkt door de glazenier. Ik weet wel dat het raam onderdeel was van meerdere ramen die een patroon met elkaar vormde wanneer ze naast elkaar geplaatst waren. Dit raam had een gebroken stuk glas er in en het lood was niet erg verouderd.
2. De eerste stappen.
Foto's en een doordruk.
De eerste stap bij ieder restauratie project is eerst goede foto's maken van het raam zoals hij is wanneer je hem binnen krijgt. Ik heb van het eerste raam helaas geen foto's op de lichtbak gemaakt omdat bij Mooi Vakonderwijs geen grote lichtbak tot ons beschikking hebben. Ik heb wel een foto gemaakt met licht van voren en licht van achter. Na het maken van de foto's maak je het raam schoon met water (afspoelen), in dit geval was deze stap niet nodig omdat het raam niet ernstig vervuild was. Vervolgens maak je weer foto's. Daarna maak je een doordruk van het raam (een filmpje van deze stap zie je later in het verslag).
Vaststellen wat je ziet.
Voordat je gaat beginnen met de restauratie is het heel belangrijk dat je goed vaststelt wat er kapot is aan het raam en dat je dit goed documenteert. Ik heb dit gedaan doormiddel van een code lijst, dat zie je in de foto hierboven, de foto van de code lijst zie je hier onder. De documentatie is zo belangrijk omdat eventueel andere later het zelfde raam nog gaan restaureren, zo weten die glazeniers wat er al gedaan is aan het raam.
3. Uit elkaar halen.
Na het documenteren van het raam is het tijd om het uit elkaar te halen. Het lood van dit raam was niet heel oud dus als dit voor een klant zou zijn had ik enkel het kapotte glaasje vervangen en het kantlood vervangen. Maar omdat het voor de opleiding een goede oefening was om het raam opnieuw te zetten, heb ik besloten het raam uit elkaar te halen. Tijdens het uit elkaar halen brak er helaas nog een glaasje dus had ik gelijk een extra restauratie oefening!
Het uit elkaar halen van het raampje doe je voorzichtig met een tangetje. Je trekt eerst het kantlood een beetje van het glas af en dan knip je het door en vouw je het volledig van het glas af. Je haalt het glas er voorzichtig uit en zo haal je heel het raampje uit elkaar. Als je dit doet bij een raam met heel oud lood is het belangrijk dat je het lood nat spuit en een mondkapje draagt vanwege het loodstof. De stukken glas die je uit het lood haalt kun je gelijk op de juiste plek op de doordruk neer leggen, zo hou je goed overzicht. Als het glas vies is maak je het nu ook goed schoon maar dat was bij dit raam niet het geval.
4. Het restaureren.
Voor dat ik het raam weer opnieuw in elkaar kon zetten heb ik de juiste kleuren gezocht van het kapotte glas. De kleur van het glaasje dat tijdens het uit elkaar halen was gebroken kon ik niet heel makkelijk vinden. Ik heb daarom voor de oefening gekozen om het raam al te zetten met een andere kleur glas en het vervolgens op het eind te vervangen. Op de linker foto hier onder zie je het raam toen het af was met het verkeerde glaasje (omcirkeld) er in en helemaal rechts zie je het raam met de juiste kleur glas er in. Dit raam was redelijk makkelijk om te restaureren omdat het glas kapot was aan de randen van het raam en het raam heeft een rechte verdeling. Het proces verliep goed, op het breken van het glaasje na dan ;).
5. Het raam met brandschildering.
Het tweede raam dat ik mocht gaan restaureren heb ik ook gekregen van Glasatelier Oud Rijswijk waar ik stage liep. De foto's hiernaast is de staat van het raam toen ik hem kreeg. Deze foto's zijn gemaakt bij Glasatelier Oud Rijswijk tegen een lichtbak. Je ziet hier de voor en achterkant van het raam.
Je ziet al duidelijk op de foto's dat het glas op meerdere plekken gebroken is of zelfs ontbreekt, ook zie je dat het lood sterk verouderd is. Wat mij meteen opviel bij dit raam is het gebruik van heel donker glas. Als je het raam zonder lichtbak bekijkt is het echt heel moeilijk om te zien wat voor afbeeldingen er op het raam staan omdat het zo donker is. Met goed licht van achter is er een afbeelding te zien van de onderkant van een schaap die waarschijnlijk in een weiden staat. Met enkel dit raam als informatie kun je eigenlijk wel vaststellen dat er nog een deel boven het raam hoort om de afbeelding compleet te kunnen maken. Verder staat er in letters en romeinse cijfers LUK:XV aan de onderkant van het raam.
6. De geschiedenis.
Over het raam dat ik gerestaureerd heb is veel informatie beschikbaar. Dit was onwijs leuk om te lezen en te bekijken. Door alle informatie was het voor mij makkelijker om de symboliek achter het raam te begrijpen en het was iets makkelijker om in de huid van de kunstenaar te kruipen;). Hier vind je alles over de geschiedenis van het geheimzinnige donkere raam.
De Duinoordkerk.
Op de foto hier boven zie je de Duinoordkerk. In deze kerk heeft het glas in lood raam wat ik heb mogen restaureren gehangen. De Duinoordkerk werd rond 1922 gebouwd in de Haagse wijk Duinoord, het glas in lood zou er zo rond 1925 allemaal in geplaatst zijn. De Duinoordkerk had regionaal best veel bekendheid en was niet heel normaal in deze tijd binnen de Nederlandse Hervromde Kerk. Helaas is in de tweede wereld oorlog de Duinoordkerk afgebroken. In 1942 is de Duinoordkerk gesloten en afgebroken in opdracht van de Duitsers, dit omdat de kerk op het gebied stond wat ontruimd moest worden vanwege de bouw van de Atlantikwall. De kerk werd in drie dagen ontruimd en de preekstoel, de banken, de luchters en het glas in lood werden opgeslagen in de kelder van het Vredespaleis. Gelukkig is het glas in lood dus bewaard gebleven! Een deel van de glas in lood ramen zijn later geplaatst in de kloosterkerk in Den Haag en zijn nu dus nog te bekijken. Alle andere ramen zijn met de jaren op verschillende plekken terecht gekomen en zo uiteindelijk dus ook een raam bij mij!
De symboliek.
De afbeelding hierboven is uit een boekje dat gaat over de Duinoordkerk. In dit stukje tekst word het raam beschreven waarvan het gerestaureerde raam een onderdeel was. Hier komt gelijk naar voren waarom het raam zo onwijs donker is, het raam stond op de zuidkant van de kerk en ving dus het meeste licht. Ook staat er een klein stukje tekst over de afbeelding van het schaap. Er staat ook een stukje over de tekst die op het raam staat, hier word de verloren zoon genoemd en dit verwijst naar LUK:XV dat staat voor Lukas 15 ook wel de verloren zoon in een bijbels verhaal. Maar Lukas 15 kon ook staan voor de vader, dus voor god en dan werd het schaap gezien als het verloren schaap die terug keert bij zijn eigenaar en dit is ook op de afbeelding te zien. Het verhaal verteld dat God (de vader) blij is met elke zondaar die terugkeert (berouw toont), ongeacht wat er is gebeurd.
De glazenier.
Doordat er zoveel informatie beschikbaar was over de oorsprong van het raam kon ik ook vrij makkelijk achterhalen wie de glazenier is geweest die dit raam heeft gemaakt. Louis (Lou) Asperslagh is de kunstenaar/ glazenier die de ramen voor de Duinoordkerk heeft gemaakt, op de afbeelding hier boven zie je Lou Asperslagh in zijn atelier in Den Haag. Lou Asperslagh was een graficus, glazenier, kunstschilder, tekenaar, etser en dichter. Lou begon zijn opleiding bij kunstschilder Jan Schouten in Delft en studeerde daarna aan de academie van Delft, wat natuurlijk heel leuk is omdat ik zelf uit Delft kom! Lou is een atelier gestart in Den Haag samen met zijn broers die beide ook glazeniers waren maar uiteindelijk zijn ze individueel verder gegaan met hun carrières. Lou heeft in zijn carrière heel veel mooie glas in lood ramen gemaakt en hij deed alles zelf, van het ontwerpen tot het brandschilderen en het uiteindelijk in elkaar zetten van de ramen. Lou stond bekend om het gebruik van heldere kleuren en dan voornamelijk cobalt blauw, deze kleur zie ik niet terug in het raam dat ik van hem heb maar als ik het geheel zie van de ramen bij elkaar (de foto hier onder) dan zie ik wel de heldere kleuren terug komen. Lou heeft een gedeeldte van zijn carrière doorgebracht in Den Haag en Leiden maar later verhuisde hij naar Leuven in België waar hij ook nog veel werken heeft gemaakt. Lou Asperlagh heeft een rijke carrière gehad en daar zijn deze prachtige ramen uit de Duinoordkerk een onderdeel van!
Hier boven zie je een afbeelding van het volledige raam uit de Duinoordkerk. Het derde middelste raam van boven is het raam dat ik heb gerestaureerd. Op deze afbeelding zie je ook duidelijk dat vooral de bovenste ramen erg donker van kleur zijn.
Op de afbeelding hier onder zie je het raam dat boven het raam dat ik heb hoort. Hier kun je goed zien wat nu de rest van de afbeelding is geweest en zo is het duidelijk een schaap met een man figuur.
7. Doordruk.
Van dit raam heb ik ook eerst foto's gemaakt, deze zie je eerder in het verslag al. Bij het eerste raam dat ik gerestaureerd heb vertelde ik al over het maken van een doordruk. Het maken van een doordruk is een hele handige tool om te gebruiken, want je hebt meteen een duidelijk overzich van de vorm en de lijnen van het raam. Je doet een doordruk maken als volgt, je legt een stuk kalkpapier (doordrukpapier) over je raam heen en dan neem je een grafietpotlood, stukje houtskool of een stukje lood en dan wrijf je over alle loodlijnen heen. En dan vrij snel ontstaat er een tekening van je raam! In het filmpje hiernaast zie je een klein stukje van hoe dat wrijven gaat.
En dan uiteindelijk als de doordruk klaar is ziet het er zo uit, een duidelij overzicht van je raam!
8. Vaststellen.
Ook bij dit raam heb ik doormiddel van een codelijst vast gesteld wat er allemaal met het raam aan de hand is.
9. Uit elkaar halen en schoonmaken.
Dit raam heb ik ook weer voorzichtig uit elkaar gehaald. Tijdens het uit elkaar halen kwam er een leuke verassing tevoorschijn, er zat dubbel glas in het raam. Op sommige plekken in het raam zaten twee glaasjes op elkaar in het lood, dit heeft de kunstenaar denk ik gedaan om zo dat donkere effect te creëren. Ook zaten er stukken met heel dik glas in het raam dus dit word een leuke uitdaging om later te gaan zetten!
Het glas van dit raam was vrij vies dus ik heb het na het uit elkaar halen laten weken in een badje met warm water en een beetje Biotex, Vervolgens heb ik het nog voorzichtig schoon gekrabt met een glaskrabber. Hieronder zie je alle foto's van dit proces, het uit elkaar halen, het dubbele glas en het schoonmaken.
10. Passend glas zoeken en nieuwe stukken snijden.
Na het schoonmaken kon ik beginnen met het vervangen van de missende en gebroken (niet te verlijmen) stukken glas. Ik kon bij mijn oude stage plek de juiste kleuren glas uitzoeken en dit was heel leuk om te doen, het is wel echt een uitdaging omdat het glas uit het raam natuurlijk heel oud is en je moet niet alleen kijken naar de kleur maar ook naar de structuur en de dikte van het glas. Ik heb uiteindelijk alle stukken zo goed mogelijk kunnen vervangen. Bij de stukken glas die volledig uit het raam ontbraken had ik geluk dat het bij het symmetrische gedeeldte van het raam was, zo kon ik de stukken van de spiegelende kant gebruiken om vervangend glas te vinden. Toen ik eenmaal het glas had gevonden heb ik de stukken die vervangen moesten worden overgetrokken op papier en zo kon ik goed de juiste vorm uit het glas snijden. Bij een stukje glas ontbrak er een klein stukje maar verder kon hij goed verlijmd worden dus heb ik een klein stukje glas passend gesneden om deze mee te kunnen verlijmen. Hieronder zie je de stukken glas die ik opnieuw hebben gesneden.
11. Verlijmen.
Lijm aanmaken.
Voor het aanmaken van de lijm die je nodig hebt om de gebroken stukken glas weer aan elkaar te lijmen heb je de producten nodig op de foto hierboven. Om de lijm te maken heb je de kleine pot Mowilith nodig en de fles Ethylacetaat. Je weegt op een klein weegschaaltje in een schoon bakje 1,5 gram Mowilith af en 5 gram Ethylacetaat, je haalt de vloeistoffen uit de verpakking met een pipet. Dit mix je even goed door elkaar met een sateprikker en dan doe je een heel klein beetje, echt een mespuntje zwarte brandschilderverf door de lijm heen, dit doe je zodat de schittering in de lijm een beetje weg gaat en het zo minder opvalt dat er een gelijmde breuk in je raam zit. Dan is de lijm klaar voor gebruik!
Het lijmen.
Voor dat je gaat lijmen ontvet je eerst de randjes van het glas met alcohol. Dan leg je de scherven goed tegen elkaar aan en dan plak je de breuklijn dicht aan de gebrandschilderde kant van het glas, het lijmen doen we namelijk op de niet gebrandschilderde kant (achterkant). Vervolgens ga je een soort malletje maken op de foto hier boven zie je een malletje. Dit malletje maak je met scottish tape, dit doe je omdat deze tape geen plak resten achterlaat en de lijm er niet aftrekt wanneer je de tape verwijderd. Het malletje zorgt er natuurlijk gelijk voor dat de stukken glas goed tegen elkaar aan liggen maar het zorgt er ook voor dat de lijm niet weg loopt. Als je een goed malletje hebt gemaakt ga je voorzichtig met een sateprikker de lijm op en tussen de breuk aanbrengen, af en toe til je het glaasje even op en zorg je dat de lijm er goed tussen loopt. Dan laat je de lijm 24 uur drogen en grab je voorzichtig de overtollige lijm weg en dan is het lijmen klaar! De stukken glas op de foto hier onder zijn aan elkaar gelijmd, je ziet er bijna niets meer van!
In dit filmpje zie je hoe ik een stuk glas ga verlijmen.
12. Brandschilderen.
Het restauratie raam heeft natuurlijk prachtige brandschilderingen, maar ook op de stukken die vervangen moesten worden zat brandschilder verf, dus heb ik dit zo goed mogelijk na gemaakt. Op de stukken glas die ik opnieuw had gesneden stonden geen hele complexe tekeningen, enkel wat verf in verschillende structuren om het glas waarschijnlijk nog donkerder te maken. De kleur van de verf die over het hele raam gebruikt is, is een hele donkere koude bruin (bijna zwart) dus heb ik eerst twee testjes gemaakt met twee verschillende verhoudingen van een mix van bruine verf en zwarte verf. Bij de testjes heb ik ook gelijk gekeken naar hoe erg dekt de verf bij lijnen en ik heb de structuur alvast geprobeert na te maken. De eerste vier foto's zijn van de kleuren die ik gebruikt heb en de testjes die ik gemaakt heb, op de tweede foto zijn dat alleen de twee middelste stukken glas (de oven lag vrij vol). Uiteindelijk heb ik gekozen voor een half/ half verhouding van de zwarte verf en de bruine verf, dit gaf de perfect donkere dekkende maar toch nog net bruine kleur.
Na de testjes ben ik de stukken glas gaan verven, de meeste stukken hadden enkel één laag verf nodig om de juiste donkere laag te creëren. Één stukje glas heb ik twee keer moeten branden omdat het glas na de eerste laag nog niet donker genoeg was dit stuk zie je op de een na laatste foto. Om de juiste structuur te krijgen heb ik een dikke laag vrij natte verf gebruikt en vervolgens heb ik het gedeeltelijk laten drogen voordat ik er met een zachte kwast deppend overheen ging. Dit maakte het juiste vlekkerige patroon. Hieronder zie je de rest van de foto's van het brandschilder proces, de laatste foto van het rode glas is het originele stuk glas en het nagemaakte stukje glas naast elkaar.
13. Koud retoucheren.
De stukken glas die ik heb verlijmd moeten daarna nog koud geretoucheerd worden. Dit houd in dat je brandschilderverf aanbrengt op de plek waar je hebt gelijmd en het vervolgens fixseerd omdat het stuk glas niet meer in de oven gebrand kan worden. Ik heb dezelfde verhoudingen verf gebruikt als bij het normale brandschilderen en ik heb zo de breuken zo goed mogelijk weg gewerkt. Hieronder zie je een foto voor het koud retoucheren en erna.
14. Fixeren.
Na het koud retoucheren moet je de verf fixeren, anders veeg je de verf er zo vanaf. De fixeer maak je aan in een glazen potje waar een dop op kan, dit doe je omdat ander de alcohol vervliegt voordat de lijm korrels zijn opgelost. Je weegt dus in een glazen pot 2 gram Mowilith korrels af en 10 gram Ethylacetaat, dit laat je staan tot dat de korrels zijn opgelost. Dan kan je gaan fixeren! Je zet het glaasje dat je wilt fixeren recht op en dan gebruik je het blaaspijpje om zo een egale laag over de brandschilder verf te spuiten. Meestal zijn twee lagen fixeer voldoende. In het filmpje hiernaast zie je hoe ik met het blaaspijpje aan het blazen ben, en dit is niet bepaald een makkelijk klusje, het heeft mij een paar keer oefenen gekost :).
15. Zetten.
Als je alle stukken glas hebt vervangen of verlijmd en geretoucheerd kun je beginnen met het zetten van het raam. Dit raam is onwijs leuk om te zetten, er zitten veel uitdagende vormen in en natuurlijk het dubbele glas. Het dubbele glas is iets waar ik tijdens het zetten nog wel tegen aan liep, ik was opzoek gegaan naar lood met een hogere kern omdat dit echt nodig is om het dubbele glas te laten passen, maar dit was erg moeilijk te verkrijgen. Uiteindelijk ben ik begonnen met zetten in lood H8 en voor de dikkere stukken glas heb ik H10 gebruikt, in het origienele raam waren ook verschillende diktes lood gebruikt. Gelukkig had Astrid (docent) een stuk lood weten te bemachtigen met een kern van 8 mm hoog, hiermee kon ik een groot deel van het raam zetten en ook oefenen met het zetten van het dubbele glas. Helaas had ik niet genoeg van het hoge lood en is het weinig verkrijgbaar. Ik ben nu nog aan het wachten tot dat ik nieuwe stukken lood binnen krijg en pas dan kan ik het raam natuurlijk afmaken maar ik kijk er naar uit! Hier zie je nog wel de foto's van het zetten tot nu toe. Helaas is er tijdens het zetten een stuk glas dat ik verlijmd heb toch weer gebroken dus deze heb ik opnieuw gelijmd en stevig ingepakt voor het vervoeren, daar zie je hier ook nog een foto van.
16. Inrepareren.
We hebben tijdens de restauratie module ook nog een les gekregen over een kapot ruitje inrepareren. Dit is wanneer je een kapot glaasje uit een raam haalt zonder het raam te moeten demonteren of het raam uit elkaar te hoeven halen. Hieronder zie je alle stappen van het inrepareren met een korte uitleg erbij.
Een kapot ruitje midden in het raam.... Geen probleem;).
Eerst ga je voorzichtig met het lood mes op de soldeerplekken, dan tik je met de hamer tegen het mes om zo een snee te maken in het soldeerpunt.
Als je alle soldeerpuntjes los hebt getikt maak je met het mes het lood lichtjes los van het glas. Vervolgens ga je met een houtje en de hamer het lood aan alle kanten open tikken.
Als je dit helemaal rond hebt gedaan kan je het kapotte glaasje er uit halen.
Haal alle scherven uit het lood en als het nog kan plak je deze in de juiste vorm aan elkaar zodat je hem kunt overtrekken.
Snij dan een nieuw glaasje die precies dezelfde vorm is als het oude glaasje.
Knabbel met de knabbeltang een klein beetje de hoekjes van het nieuwe glaasje af zodat hij makkerlijker past.
Buig eventueel het lood nog iets verder open met een tang.
En dan moet het glaasje perfect passen!
Tik vervolgens met het houtje en de hanger al het lood weer terug naar binnen.
Tik vooral goed de kruispunten weer naar binnen en loop het hele stuk nog even na met een dichtstrijker.
En dan is hij klaar! Het nieuwe glaasje zit er mooi in en je kunt de soldeerpunten weer aanvullen voor de stevigheid.
Tot slot.
Dit is het einde van de module restauratie. Mijn raam is helaas nog niet helemaal af maar ik kijk er naar uit om hem af te kunnen maken wanneer ik die mogelijk heb. Ik heb ondanks dat ik al eerder een restauratie heb gedaan toch nog veel extra dingen geleerd, zoals bijvoorbeeld verlijmen en koud retoucheren. Natuurlijk is iedere restauratie weer anders dus ik verwacht ook dat je elke keer weer nieuwe dingen leert. Ik vond het een leuke en leerzame uitdaging en ik zie mijzelf zeker meer restauraties uitvoeren in de toekomst!
