Stage verslag Glasatelier Oud Rijswijk.
Hieronder kunnen jullie alles lezen en zien van mijn stageperiode bij Glasatelier Oud Rijswijk.
Ik heb ervoor gekozen om mijn verslag te maken op een verborgen pagina van mijn huidige website, zo kan ik ook video’s toevoegen en wordt het meer een creatieve blog dan een statisch verslag. In het verslag beschrijf ik hoe de verschillende onderdelen van het maken van glas in lood verlopen bij Oud Rijswijk en hoe het is om mee te draaien in het atelier. Ik hoop dat jullie met net zoveel plezier dit verslag lezen als ik heb gehad tijdens mijn stage bij Oud Rijswijk. Veel lees- en kijkplezier!
De start van de stage.
Glasatelier Oud Rijswijk is opgericht in 1975 door Peter Heijman en was toen gevestigd in Oud Rijswijk, later is het atelier verhuisd naar Zoetermeer en het huidige atelier is in ‘s-Gravenzande. Dit jaar bestaat het atelier 50 jaar en voordat mijn stageperiode begon, ben ik naar het jubileumfeest geweest, dit was ontzettend leuk en een goede start van deze periode!
Ik ben begonnen met mijn stage op maandag 1 september en ik heb in totaal twee maanden stagegelopen, op de maandagen en woensdagen. Mijn stagebegeleiders waren Monique Scholtes, de eigenaresse en ervaren glazenier en Hans van der Valk, die al sinds de oprichting bij het bedrijf betrokken is en vrijwel alle brandschilder opdrachten voor Oud Rijswijk uitvoert. Op mijn eerste stagedag kreeg ik meteen een prachtige restauratieopdracht. Mijn stagebegeleiders speelden daarbij de rol van opdrachtgever, zodat ik direct kon leren hoe het restauratieproces verloopt. Later in het verslag lees je hier meer over. Verder heb ik bij Oud Rijswijk alles mogen leren wat komt kijken bij het werken in een glasatelier, deze onderdelen licht ik later in het verslag één voor één toe.
Meedraaien in het atelier.
Bij Glasatelier Oud Rijswijk komen ontzettend veel opdrachten binnen, van ramen voor particulieren tot grote projecten voor kerken en andere historische gebouwen. Het atelier heeft een indrukwekkend portfolio! Tijdens mijn stage werd er aan allerlei projecten gewerkt en kwamen er voortdurend nieuwe opdrachten binnen.
In het atelier heb ik aan van alles mee mogen werken. Van kitten tot ramen zetten en solderen, ik heb eigenlijk alles kunnen doen. Hieronder licht ik een paar werkzaamheden uit die ik tijdens mijn stage heb gedaan.
Ramen zetten en solderen.
Tijdens mijn stage heb ik meerdere ramen mogen zetten en solderen. Meestal werkte ik aan ramen met een rechte verdeling, dit is een fijne manier om te leren hoe je georganiseerd en snel kunt werken. Monique heeft mij goed uitgelegd hoe je het efficiëntst kunt werken en hierdoor merkte ik al snel dat mijn tempo omhoogging.
Bij Oud Rijswijk wordt gesoldeerd met gas-soldeerbouten. Dat was nieuw voor mij, maar ik vond het uiteindelijk heel fijn werken. Hieronder zie je foto’s van een aantal ramen die ik heb gezet.
Op de laatste dag van mijn stage kreeg ik een uitdagender raam. Een klein deel was al gezet en ik mocht het afmaken. Het was een raam met moeilijkere vormen waardoor het een uitdaging was, maar het is goed gelukt. Rechtsonder zie je daarvan foto's.
Ik merk nu na mijn stage echt verschil wanneer ik een raam ga zetten, ik werk met veel meer overzicht en echt een stuk sneller dan voorheen.
Kitten.
Tijdens mijn stage heb ik meerdere ramen gekit. Kitten zorgt ervoor dat een raam steviger wordt en beter bestand is tegen weersomstandigheden. In dit korte filmpje laat ik alle stappen van het kitten zien.
Het solderen van oud lood.
Over het solderen van oud lood schrijf ik een apart stukje met foto’s, omdat ik dit nog nooit eerder had gedaan en ik het behoorlijk lastig vond.
Aan het begin van mijn stage kreeg ik de opdracht om bij twee ramen de kapotte stukken glas te vervangen en alleen nieuw kantlood rond de ramen te bevestigen. Dat betekende dat het nieuwe lood vast gesoldeerd moest worden aan het originele, erg oude lood.
Om het iets makkelijker te maken, moest ik de soldeerplekken van het oude lood eerst opschuren. Toch bleef het een moeilijke klus, het oude lood verpulverde al zodra de soldeerbout in de buurt kwam. Het is zeker niet iets wat ik snel nog eens zou willen doen, maar na veel moeite is het eindresultaat uiteindelijk toch best mooi geworden.
Zagen.
In het atelier heb ik regelmatig profielen op maat en in verstek gezaagd. Dankzij de zaagmachine die daar staat, gaat dit werk heel makkelijk en nauwkeurig. In het filmpje laat ik zien hoe ik een messing U-profiel en een Y-profiel in verstek zaag.
Glas schoonmaken.
Ik had nog nooit eerder een restauratie gedaan, en ook het schoonmaken van glas op deze manier was nieuw voor mij. In het atelier kregen we een groot aantal ramen binnen met kwetsbaar groen glas. Deze moesten opnieuw in lood gezet worden en dus eerst goed schoongemaakt worden. Ik heb uiteindelijk voor mijn gevoel wel honderd stukken glas schoongemaakt. In dit filmpje laat ik het proces van één zo’n stuk zien. Met warm water en een glaskrabber verwijder je oude verf, vuil en kitresten, waardoor het glas weer bijna als nieuw wordt.
Restauratie.
Tijdens mijn stage kreeg ik een restauratieopdracht, zodat ik kon leren hoe het restauratieproces in zijn werk gaat. Het raam dat ik heb gerestaureerd, komt waarschijnlijk uit de periode 1860–1890. Het raam lijkt een onderdeel te zijn geweest van een groter raam, maar waar het precies vandaan komt, weten we niet. Hieronder staan foto’s van alle stappen en beschrijf ik elke stap van het restauratieproces.
1. Oude staat.
De foto hierboven laat de staat van het raam vóór de restauratie zien. Het lood is verouderd en beschadigd, en er zijn meerdere stukken glas gebroken of zelfs helemaal ontbrekend.
2. Vastleggen.
Voordat je met de restauratie begint, is het belangrijk om vast te leggen hoe het raam eruitziet wanneer je het binnenkrijgt. Ik heb goede foto’s gemaakt, zowel met licht van voren als van achteren, en ik heb een wrijfdruk gemaakt. Vervolgens geef ik met een codelijst aan wat er met het raam aan de hand is en welke stappen nodig zijn. Zo weet je precies wat je gaat doen en hoe het raam eraan toe was vóór de restauratie. Een codelijst is ook handig voor toekomstige restauraties, omdat anderen dan makkelijk kunnen terugzien wat er al eerder is gedaan.
3. Uit elkaar halen en schoonmaken.
Na het vastleggen van alles is het tijd om het glas voorzichtig uit het lood te halen met een kniptang. Daarna maak je het glas schoon met lauw water en een glaskrabber, om oude tape resten en vuil te verwijderen. Tijdens het schoonmaken is het belangrijk dat de stukken weer in de juiste volgorde worden gelegd, zodat je niet in de war raakt over waar welk stukje glas in het raam hoort.
4. Glas snijden.
Nadat het glas is schoongemaakt, kun je de niet te verlijmen, gebroken of ontbrekende stukken vervangen. Het is handig om de oude stukken glas eerst op papier over te trekken, zodat je een mal hebt die je kunt gebruiken voor het snijden. Wanneer een stuk volledig ontbreekt, kun je de vorm bepalen door te kijken naar het loodnet of kijken naar stukken die meerdere keren voorkomen.
Vervolgens is het belangrijk om de juiste kleuren glas te zoeken. De kleur en structuur moeten zo goed mogelijk overeenkomen met het originele glas. Bij Oud Rijswijk hebben ze een voorraad glas waar ik de juiste kleuren en structuren heb gevonden.
Na overleg met de opdrachtgever heb ik besloten om alle gebroken stukken glas te vervangen in plaats van te verlijmen. Dit zou binnen mijn stage te veel tijd kosten, en ik was op dat moment op school al bezig met het leren van het verlijmen.
5. Tekeningen en testjes.
Nadat alle stukken glas waren gesneden, heb ik op de overgetrokken tekeningen de patronen getekend die gebrandschilderd moesten worden. Daarna heb ik testjes gemaakt met twee verschillende soorten verf om te bepalen welke het meest lijkt op het originele werk. Uiteindelijk heb ik gekozen voor de pot verf die je hierboven op de foto ziet, en voor het teststukje links met nummer 14. Ik heb voor deze verf gekozen, omdat de kleur roder is en omdat de verf dekkender is. De oven die bij Oud Rijswijk wordt gebruikt is een gasoven.
6. Brandschilderen (lijnen).
Nu alles duidelijk was voor het naschilderen, ben ik begonnen met het aanbrengen van de eerste laag verf. Dit zijn de harde lijnen en vormen. Op de collage hierboven zie je het proces: hoe ik op de lichtbak schilder, hoe de glasstukken eruitzien vóór ze de oven ingaan (boven) en hoe ze eruitzien zodra ze uit de oven komen (onder). Linksboven zie je een glasstuk waarbij een scherf ontbrak en we niet precies wisten wat er oorspronkelijk op stond. Daarom heb ik verschillende schetsen gemaakt van hoe de tekening eruit had kunnen zien. Uiteindelijk heb ik gekozen voor het ontwerp dat je op de foto ziet. Toen de stukken glas met de eerste laag verf uit de oven kwamen, was ik tevreden met de kleur, maar de verf was nog niet dekkend genoeg. Daarom heb ik alles nog eens overschilderd met een tweede laag voor een beter dekkend resultaat. Dit is goed gelukt. De verf is nu net zo dekkend als in het originele werk.
7. Brandschilderen (grisaille).
Na de harde lijnen en vormen heb ik de schaduwen aangebracht, ook wel grisaille genoemd. Dit heb ik gedaan met een daskwast; deze zie je linksboven op de foto. Rechts op de foto zie je de originele glasstukken met de nagemaakte stukken ernaast. Op deze nagemaakte stukken zit de laag grisaille er nog volledig op, en zijn de vormen nog niet uitgewerkt, dat zie je wél op de linker foto.
Uiteindelijk heb ik twee lagen grisaille aangebracht, omdat de kleur na de eerste keer branden te licht en te grijs was uitgeslagen. De grisaille heb ik op dezelfde kant aangebracht als de lijnen, deze zijde wordt uiteindelijk de voorkant van het raam.
8. Brandschilderen (zilvergeel).
Twee stukken glas die opnieuw moesten worden gemaakt, bevatten in het originele raam delen met zilvergeel. Zilvergeel is een speciale goud-oranje glasverf, die tijdens het bakken in het glas trekt en een permanente, glanzende goudachtige kleur achterlaat. Wanneer het glas uit de oven komt, lijkt het alsof er geen verf op zit, je ziet alleen een matte waas. Maar zodra je het glas voorzichtig poetst met een beetje water en een staalsponsje, komt het magische zilvergeel tevoorschijn. De zilvergeel laag heb ik aangebracht op de achterkant van het glas. Het proces van het schoonmaken zie je in het filmpje dat ik heb opgenomen tijdens mijn restauratie project.
9. Brandschilderen (achterkant).
Als laatste stap in het brandschilderproces moest ik nog een laag grisaille op de achterkant van het glas aanbrengen, omdat dit ook zo was bij het originele raam. Omdat de achterkant nu gebrand moest worden, heb ik de glasstukken met de al gebrande verflagen naar beneden in de oven gelegd. Van tevoren heb ik bij Hans gecontroleerd of dit met deze verf mogelijk was, en dat zou geen probleem moeten zijn.
Toen het glas uit de oven kwam, bleek er helaas toch iets mis te zijn gegaan. De poederlaag in de oven, die voorkomt dat glas aan de ovenplaat vastsmelt, was in de rode verflaag gebrand. Een groot deel van het poeder kon ik eraf halen, maar de rode verf zag eruit alsof hij had “gekookt”. Deze rode verf was al vier keer gebrand op 625°C, telkens ongeveer tien minuten, en bij de laatste keer ging het mis.
Wat wel opvalt is dat twee stukken glas eerder al met de rode kant naar beneden in de oven geweest zijn, voor het aanbrengen van de zilvergeelverf, en dit ging zonder problemen. Wat er nu precies fout is gegaan, weten we niet zeker. Hans vertelde wel dat de verf die ik gebruikt heb erg oud is en dat dit mogelijk een rol kan spelen.
Gelukkig is de beschadiging met tegenlicht bijna niet te zien. Daarom heb ik, in overleg met Hans, besloten de stukken toch te gebruiken in het raam. Als dit voor een echte opdrachtgever was geweest, had ik de glasstukken opnieuw gemaakt, maar voor nu is dit een goed leermoment geweest!
10. Zetten.
Nadat alle stukken glas waren gebrandschilderd, kon ik beginnen met het zetten van het raam. Ik heb het raam in lood H6 gezet en daarbij goed gekeken naar de opbouw van het originele loodnet. Hieronder zie je stap voor stap hoe het raam in elkaar wordt gezet.
11. Kitten en patineren.
De laatste twee stappen om het raam af te werken, zijn het kitten en het patineren. Het kitten zorgt ervoor dat het raam steviger wordt en dat kleine kieren worden opgevuld. Patineren is het donkerder maken van het lood waardoor het lood er direct ouder uitziet, dit past perfect bij dit raam.
Voor het patineren heb ik de nieuwe, gebrandschilderde stukken afgeplakt met tape ter bescherming. Hieronder zie je de foto’s van het kitten en het patineren.
12. Het eindresultaat.
Verbeterpunten. Bij een volgende restauratie zou ik beter onderzoek doen naar de verf, zodat ik fouten kan voorkomen. Ook zou ik voor sommige stukken kiezen voor de verlijmtechniek, omdat ik die inmiddels heb geleerd en deze techniek de originele staat van het raam meer in stand houdt.
Leermomenten. Tijdens dit restauratieproject heb ik ontzettend veel geleerd. De start van mijn stage viel samen met de module restauratie op school, dus dat kwam perfect samen. Het documenteren van elke stap en het onderzoeken van de geschiedenis van een raam waren voor mij helemaal nieuw. Door het proces simpelweg te doen, heb ik de technieken goed geleerd.
Het eindresultaat. Hier zie je een foto op de lichtbak van het eindresultaat. Het totale beeld klopt weer helemaal en het raam ziet er netjes en compleet uit. Als je weet welke stukken zijn gerestaureerd, kun je ze natuurlijk terugvinden. Maar voor iemand die het niet weet is het bijna niet te raden. Wat mij betreft is dit project goed geslaagd!
Tot slot.
Mijn stage ervaring.
Ik heb een ontzettend leuke stageperiode gehad bij Glasatelier Oud Rijswijk! Vanaf dag één werd ik met open armen ontvangen door het team en hing er altijd een fijne sfeer. Ik kon bij iedereen terecht met vragen en ik kreeg begeleiding van echte vakmensen.
Tijdens mijn stage heb ik kunnen ervaren hoe het is om mee te draaien in een atelier, en dat heeft me veel inzichten gegeven voor de toekomst. Ik weet nu zeker dat ik het werken in een atelier heel leuk vind, maar dat ik het wel liever combineer met andere creatieve werkzaamheden waarin ik nog meer mijn eigen ideeën kwijt kan. De uitdaging en alle nieuwe dingen die ik heb geleerd, geven mij weer enorm veel energie voor alles wat ik in de toekomst nog met glas in lood ga doen!
Waar ga ik nog aan werken.
Wat ik meeneem uit deze stage, en waar ik de komende tijd mee aan de slag ga, zijn vooral de technische tips die ik heb gekregen. Die ga ik gebruiken om nog beter, sneller en professioneler te werken. Tijdens mijn stage heb ik ook echt ervaren dat uren maken de manier is om beter te worden. Daarom ga ik de komende tijd veel blijven oefenen, zodat ik steeds beter word. En misschien wel het belangrijkste dat ik meeneem, is het plezier hebben in het mooie vak dat we beoefenen!
Beoordeling van mijn stagebegeleiders.
Nica heeft in de periode 1 september tot 1 november twee dagen in de week bij ons in het atelier stage gelopen.
Zij is begonnen met een paneeltje uit ± 1860-90 te restaureren.
Eerst is de aangetroGen staat vastgelegd d.m.v. foto’s. Hierna is het paneel met water schoongemaakt. Er is een wrijfafdruk gemaakt en vervolgens zijn, met behulp van een codering die we bij Glasatelier Oud Rijswijk gebruiken, de staat en de te verrichten werkzaamheden vastgelegd.
Volgende stap was het uit elkaar halen van het paneel en het schoonmaken van de individuele stukjes glas.
Hierna heeft ze de ontbrekende of gebroken delen opnieuw gesneden en gebrandschilderd. Begonnen met contourverf en ingebrand bij 620ºC. Volgende stap de grisaille-delen aan voor-en achterkant. In de top ontbrak een fragment dat ze in dezelfde stijl ontworpen heeft.
Bovenstaande verliep soepel. Ook na een kleine tegenslag, buiten haar schuld, met de grisaille (een onbekend product uit oude voorraad), is het resultaat mooi geworden.
Het paneel werd verlood en opnieuw gefotografeerd. Mooi resultaat. Goed gedaan.
Hiernaast is zij ook bezig geweest met een paneel van Lou Asperslagh uit de voormalige Duinoordkerk te Den Haag, dit voornamelijk buiten ons atelier.
In de werkplaats is ze hierna bezig geweest met de dagelijkse werkzaamheden die zichvoor deden. Slopen van panelen, schoonmaken, snijden, verloden, kitten.
Alles verliep in een prettige sfeer.
Monique Scholtes
Hans van der Valk
Begeleiders